POLITYK, MAŻ STANU, REFORMATOR
Odradzające się po I Wojnie Światowej Państwo Polskie borykało się z wieloma trudnościami wewnętrznymi i zewnętrznymi, a zabory utrwaliły tylko rozczłonkowanie infrastruktury gospodarczej państwa, prowadząc do jego kryzysu. Brak kapitału, ogromne wydatki na armię walczącą na granicach II Rzeczpospolitej i powojenne zniszczenia. To i wiele innych czynników sprawiło, że wiosną 1923 roku finanse państwa stanęły w obliczu katastrofy, a kolejni ministrowie Skarbu daremnie próbowali zapobiec takiemu stanowi rzeczy. Na tym tle zajaśniała gwiazda Władysława Grabskiego, który przedstawił, wcielił w życie program reform, wyciągając II Rzeczpospolitą z otchłani hiperinflacji.
Grabscy herbu Pomian z Gabi na Kujawach, to XV wieczny ród kasztelański od dawna zaangażowany politycznie na ziemiach polskich. Jego przodkowie mieli własną chorągiew w słynnej bitwie pod Grunwaldem.
Przyszły Premier urodził się 7 lipca 1874 roku w Borowie. V Gimnazjum Filologiczne w Warszawie ukończył w 1892 roku, w tym też roku wyjechał na studia do Paryża. Na początku z racji środowiska w jakim się wychowywał i kształcił z przekonania był socjalistą. Uczęszczał do École des Sciences Politiques (1892-1894), studiował też historię i ekonomię na Sorbonie (1892-1895). W latach 1896-1897 kontynuował¸ studia w Halle, gdzie poświęcił się agronomii. W okresie studiów zagranicznych poglądy Grabskiego ewoluowały w kierunku liberalnym i solidarystycznym. Po śmierci Ojca powrócił do kraju i objął majątek rodziców. Współpracował z Centralnym Towarzystwem Rolniczym, a swego czasu był także wiceprezesem Centralnego Komitetu Obywatelskiego. Po uwolnieniu z carskiego więzienia w 1905 roku związał się z Narodową demokracją.
Od zawsze jednak większość czasu poświęcał pracy naukowej, mniej angażując się w polityczne przepychanki. W 1919 roku Grabski wszedł¸ do Sejmu Ustawodawczego z ramienia endecji, występującej w tym czasie pod nazwą Związku Ludowo-Narodowego.
Z racji pełnienia tej funkcji został dołączony do składu polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu.
W grudniu 1919 roku po raz pierwszy został¸ ministrem skarbu. W rządzie Leopolda Skulskiego reprezentował Narodową Demokrację. Pełni tą funkcję do listopada 1920 roku. Inflacja towarzyszyła II Rzeczypospolitej od pierwszych dni. Polska przejęła po okupantach instytucją emisyjną – Polską Krajową Kasą Pożyczkową, emitującą marki polskie. Od początku traktowano jej działalność jako przejściową. Już w lutym 1919 roku Sejm uchwalił, że przyszłą polską instytucją emisyjną będzie Bank Polski, a przyszłą walutą będzie „polski złoty”. Grabski wiosną 1920 roku próbował¸ stłumić inflację poprzez uporządkowanie gospodarki budżetowej. Wprowadził podział dochodów i wydatków państwa na zwyczajne i nadzwyczajne, forsując jednocześnie zasadę że na pokrycie zwyczajnych wydatków wystarczyć muszą zwyczajne dochody. Licząc się z potrzebami toczącej się wojny, stara¸ się o uzyskanie pożyczki zagranicznej. Planowaną reformę walutową opartą na pożyczce amerykańskiej dochodach z eksportu drewna.
PIERWSZY RZĄD GRABSKIEGO - ROK 1920
Rząd miał charakter fachowy. 30 czerwca 1920 roku Grabski wygłosił w Sejmie
ekspose, w którym podkreślał że rząd będzie bezpartyjny i fachowy. Grabski zaproponował kilka ustaw, które miały być początkiem przemian. Za kadencji nowego premiera niepodległą Polskę trawiły wojny na pograniczu wschodnim, dlatego powołał Radę Obrony Państwa, która sporo czasu zabierała pracą nowego rządu. 24 lipca 1920 roku rząd Grabskiego podał się do dymisji. Nowym premierem, stojącym na czele Rządu Obrony Narodowej, został Wincenty Witos. W gabinecie Witosa Grabski pozostał¸ ministrem skarbu. Jesienią 1920 roku próbował uzyskać pożyczkę od Francji. W koalicyjnym rządzie powrócił do roli reprezentanta Narodowej Demokracji.
W grudniu 1922 roku, odbyła się zorganizowana przez prezydenta Wojciechowskiego konferencja dotychczasowych ministrów Skarbu. Grabski przedstawił propozycje planu naprawczego. Grabski widział¸ konieczność przeprowadzenia dwóch reform: skarbowej i walutowej. Ponieważ źródłem inflacji był deficyt budżetowy, najpierw należało przeprowadzić pierwszą z nich, usuwając przyczynę, a następnie drugą usuwając skutki. Równowagę budżetową zamierzał osiągnąć poprzez zmniejszenie wydatków, głównie wojskowych oraz likwidacji dotacji do kolei. W pierwszych latach niepodległości państwo celowo utrzymywało taryfy kolejowe na niskim poziomie, traktując to jako pomoc w odbudowie gospodarczej kraju. Teraz taryfy miały wzrosnąć tak, by kolej nie wymagała dotacji. Przede wszystkim jednak Grabski zamierzał zwiększyć dochody poprzez waloryzację podatków. Dotychczas podatki były naliczane i następnie płacone według wartości nominalnej, co w warunkach inflacji zachęcają do opóźniania wpłat i powodowało, że budżet uzyskiwał zawsze realnie mniej, niż zakładano. Teraz podatki miały być liczone według tego miernika, opartego na indeksie cen hurtowych. W praktyce zaczęto je liczyć we frankach szwajcarskich co przy okazji przesądza¸ o parytecie przyszłej polskiej waluty. Sejm uchwalił
ustawę w takim kształcie dopiero w grudniu 1923 roku. Reformą skarbową Grabski planował na trzy lata, przewidując ,że w tym czasie budżet będzie w niewielkim, coraz mniejszym
stopniu wspomagany inflacyjnà emisjà pieniądza. W większości deficyty miały być pokrywane pożyczkami zagranicznymi oraz nadzwyczajnym podatkiem majątkowym, z którego w ciągu trzech lat Grabski planowa¸ uzyskać 600 mln przyszłych złotych. Reforma walutowa miała nastąpić dopiero po zakończeniu reformy skarbowej i zrównoważeniu budżetu. W okresie istnienia rządu Sikorskiego udało się Grabskiemu utrzymać stabilny kurs marki. W maju 1923 roku doszła do władzy centroprawicowa koalicja Chjeno-Piasta z Wincentym Witosem na czele. Witos zaproponował¸ Grabskiemu pozostanie w rządzie. Grabski zgodził się pod warunkiem zaakceptowania przez rząd jego programu i takà obietnic uzyskał.
POWOŁANIE DRUGIEGO RZĄDU GRABSKIEGO - GRUDZIEŃ 1923 ROKU
17 grudnia 1923 roku prezydent powierzył Grabskiemu misję utworzenia rządu. Po dwóch dniach skład Rady Ministrów by¸ skompletowany. Nie utrzymał się żaden minister z poprzedniego rządu. Grabski, poza funkcją premiera objął tekę ministra skarbu.
11 stycznia 1924 roku sejm udzielił żądanych pełnomocnictw, skracając jedynie okres ich obowiązywania do pół roku. Grabski uważał poprzednio, że reformą walutową będzie można przeprowadzić dopiero po zrównoważeniu budżetu i usunięciu przyczyny inflacji.
Teraz uznał, że nie można z nią czekać obie reformy: skarbową i walutową, trzeba robić
jednocześnie.
REFORMA SKARBOWA
Reforma skarbowa mogła być oparta na dwóch uchwalonych ustawach: o podatku
majątkowym z sierpnia 1923 roku i o waloryzacji podatków z grudnia 1924 roku. Już
w styczniu 1924 roku ukazało się kilka rozporządzeń przyspieszających spłatę podatków.
W kolejnych miesiącach podwyższono niektóre podatki bezpośrednie i wprowadzono nowy podatek od nieruchomości. Podwyższono też podatek od dochodów z pracy najemnej. Rząd zamierza sprzedać część majątku państwowego. Planowano też zorganizowanie nowych monopoli fiskalnych (spirytusowego, solnego i zapałczanego, obok istniejących wcześniej: loteryjnego, tytoniowego i eksploatacji gazu ziemnego). Monopole traktowano jako ewentualne zabezpieczenie przyszłych pożyczek zagranicznych. Zmiany systemu podatkowego przynosiły, jako efekt uboczny, unifikację podatków w skali całego kraju, czyli likwidację odziedziczonych po zaborcach odrębności i wyrównanie kosztów produkcji.
Drugą stroną reformy miała być redukcja wydatków. Miała się ona dokonać przede
wszystkim przez podniesienie taryf kolejowych w takim stopniu, żeby znacząco ograniczyć dofinansowywanie kolei. Dotychczas taryfy utrzymywano na niskim poziomie, traktując to jako pomoc dla gospodarki w okresie powojennej odbudowy. Redukcją wydatków administracyjnych miał kierować Nadzwyczajny Komisarz Oszczędnościowy Stanisław Moskalewski rychło obdarzony przez wystraszonych urzędników przezwiskiem „Moskalini”. W krótkim czasie zwolnił on 29 tysięcy pracowników państwowych. Akcja oszczędnościowa napotykała jednak opory. Nie powiodła się próba likwidacji Ministerstwa Robót Publicznych. Na tle sporów o wysokość wydatków wojskowych doszło do dymisji generała Kazimierza
Sosnkowskiego, którego 17 lutego 1924 roku zastąpi¸ Władysław Sikorski. Ta zmiana miała skutki polityczne, bowiem pogarszała stosunki rządu z piłsudczykami. Nominacja Sikorskiego została również źle przyjęta przez prawicę. Grabski próbował¸ to zrównoważyć, zastępując w marcu 1924 roku Władysława Sołtana Zygmuntem Hübnerem. Ukoronowaniem sukcesów w dziedzinie równoważenia budżetu była ustawa budżetowa
na rok 1924. Jak widać osiągnięcie samowystarczalności finansowej przez PKP było na tym etapie dopiero celem. W pełni zamierzano ją osiągnąć w kolejnym roku. Zaplanowany deficyt budżetu rząd planował pokryć emisją skarbową lub zagranicznymi
pożyczkami, o które nadal się starano. Wiosną 1925 roku prowadzono na ten temat poważne rozmowy z Lanca Comerciale
Italiana.
REFORMA BANKOWA I WALUTOWA
Równolegle z reformą skarbową toczyły się prace nad reformą walutową. Pierwszym zadaniem było ustabilizowanie marki polskiej. W grudniu 1923 roku, kiedy Grabski obejmował władzę, szalała hiperinflacja. Na polecenie Grabskiego PKKP w styczniu 1924 roku podjęła interwencję giełdową, przeznaczając na ten cel 2,5 mln dolarów. Dzięki temu udało się ustabilizować kurs marki na poziomie nieco przewyższającym 9 mln za dolara. Był to przełom psychologiczny, gdyż znaczna część społeczeństwa uwierzyła w skuteczność stabilizacji. W tej sytuacji ludzie, którzy przechowywali swe zasoby w obcych walutach, zaczęli je teraz odsprzedawać
PKKP, którà stać było w tej sytuacji nie tylko na dalszą
interwencję giełdową ale też na stopniową odbudowę zasobów dewizowych. Do wzrostu
zaufania przyczyniła się również znaczna liberalizacja przepisów dewizowych. Sukces został utrwalony przez deklarację rządu zapowiadającą rezygnację z emisji marek na cele skarbowe od 1 lutego 1924 roku. Dodatkowa emisja miała być przeznaczana wyłącznie na potrzeby gospodarki. W marcu zrezygnowano i z tego, dzięki czemu w kwietniu 1924 roku emisja po raz pierwszy od 1918 roku - była mniejsza niż w poprzednim miesiącu.
Trwały przygotowania do wprowadzenia złotego. W skarbcu PKKP na wprowadzenie do obiegu czekały banknoty nominowane w złotych zamówione jeszcze w 1919 roku. Zgodnie z ustawą z lutego 1919 roku, przyszły polski bank centralny miał nosić nazwę Bank Polski i taka właśnie instytucją była emitentem przygotowanych banknotów. Teraz należało nadać jej realny kształt.
W styczniu 1924 roku został utworzony pięcioosobowy komitet organizacyjny Banku Polskiego w składzie: Stanisław Karpiński – prezes Związku Banków w Polsce; Stanisław Adamski – kurator Banku Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu; Zygmunt Chrzanowski reprezentujący organizacje rolnicze; Jan Kanty Steczkowski – dyrektor Polskiego Banku Krajowego i działacz spółdzielczy Franciszek
Stefczyk. Zgodnie z zaleceniami konferencji
genueńskiej z 1922 roku postanowiono utworzyć bank centralny w formie spółki akcyjnej,
aby w ten sposób zapewnić jego niezależność od władz politycznych. 31 marca 1924 roku
rozpoczęto subskrypcji akcji Banku Polskiego, w wyniku której 1 mln stuzłotowych akcji znalazło się w rękach 176 tys. akcjonariuszy. Akcje były bardzo rozproszone – 150 tys. akcjonariuszy posiadało po 1 lub 2 akcje. Przedsiębiorstwa przemysłowe wykupiły 36% akcji, urzędnicy, wojskowi i przedstawiciele wolnych zawodów – 25%, banki – 14%, handel – 10%, rolnictwo 8%. Skarb państwa posiadał zaledwie 1% akcji.
Dnia 28 kwietnia 1924 roku Bank Polski podjął emisję nowej waluty - złotego. Złoty został zrównany z frankiem szwajcarskim. Wynika¸ z tego kurs 5,18 złotego za 1 dolara. Marki polskie wymieniono na złote w relacji 1,8 mln marek za 1 złotego. Złoty miał być emitowany w systemie Gold Exchange Standard, tzn. w skład jego pokrycia miało wchodzić złoto i waluty obce wymienialne na złoto. Pokrycie nie mogło być niższe niż 30%. Obok banknotów Banku Polskiego w obiegu miała się znajdować bilon, którego emisję pozostawiono w rękach Skarbu, ograniczając ją ustawowo do 9,5 zł na osobę. Później podwyższono ten limit do 12 zł na osobę. Rząd miał prawo emitować bilety skarbowe (bilety zdawkowe) do sumy 150 mln zł. Wycofywanie z obiegu marek polskich trwało do lipca 1924 roku. Udana reforma walutowa pozwalała na rozwiązanie kwestii waloryzacji zobowiązań z czasów wojny i inflacji. Nie przyjęto krzywdzącej dla wierzycieli zasady nominalizmu zobowiązał, lecz różnicowano stopień waloryzacji w zależności od tego, kiedy zobowiązanie zostało zaciągnięte. Sprawą zajęła się powołana przez Grabskiego komisja pod przewodnictwem profesora Ferdynanda Zolla.
Oznaczało to dawny parytet franka germinal, czyli franka francuskiego jeszcze z czasów Wielkiej Rewolucji. Przed 1914 rokiem był to wspólny parytet walut wszystkich krajów genujskiej Unii Monetarnej - franków: francuskiego, szwajcarskiego, belgijskiego i luksemburskiego, lira włoskiego, pesety hiszpańskiej, drachmy greckiej, dinara serbskiego, lewa bułgarskiego, leja rumuńskiego i marki fińskiej.
Wyniki prac komisji przybrały 14 maja 1924 roku formę prawną i pozwalały na waloryzację zobowiązań w zależności od czasu ich powstania w wysokości od 5% do 50% pierwotnej wartości. Rozwiązanie to, potocznie zwane „Lex Zoll”, nie zadowoliło ani dłużników, ani wierzycieli. Inna sprawa, że każde rozwiązanie tego rodzaju problemu musiało wywołać sprzeciwy. Ważnym elementem reform Grabskiego była też konsolidacja bankowości państwowej. Grabski był wyznawcą liberalnych poglądów i nie uważał za wskazane rozbudowywanie sektora państwowego w gospodarce. Nieco inaczej widział tę sprawę w bankowości. Uważał, że bankowość prywatna powinna sobie poradzić z zaspokojeniem potrzeb gospodarki w zakresie kredytu krótkoterminowego, ale w dziedzinie odbudowy kredytu długoterminowego po latach inflacji niezbędna będzie aktywność państwa. Grabski odziedziczy¸ po poprzednikach kilka osłabionych przez
inflację banków państwowych, które teraz wzmocniono i zreorganizował. Sektor państwowy miał się odtąd składać z: założonych w 1919 roku Państwowego Banku Rolnego i Pocztowej Kasy Oszczędności oraz Banku Gospodarstwa Krajowego, utworzonego przez Grabskiego w maju 1924 roku z trzech instytucji galicyjskich: Polskiego Banku Krajowego, Państwowego Banku Odbudowy i Zakładu Kredytowego Miast Małopolskich. W ramach reformy walutowej podjęto decyzję o wycofaniu z obiegu marek polskich i zastąpieniu ich nową walutą - złotym. Marki polskie wymieniono na złote w relacji - 1,8 mln marek za 1 złotego.
MIĘDZYNARODOWY ODDŹWIĘK REFORM GARBSKIEGO
Reformy Grabskiego wpisywały się w szerszy proces powojennej stabilizacji walutowej w Europie. W listopadzie 1923 roku komisarz walutowy Rzeszy Hjalmar Schacht wprowadził w Niemczech nową walutę - rentenmarkę, co zakończyło, hiperinflację w Niemczech. Rok później, po zreformowaniu
Reichsbanku, wprowadzono nową reichsmarkę W październiku 1923 roku wprowadzono guldena w Wolnym Mieście Gdańsku. Stabilizację Gdańska zwieńczyły o utworzenie w lutym 1924 roku instytucji Bank von
Danzig. Hiperinflacje austriacka i węgierska miały łagodniejszy przebieg. Charakterystyczny dla obu krajów był stosunkowo długi okres stabilizacji dawnej waluty korony, już po osiągnięciu równowagi budżetowej. Stabilizacja austriacka, dzieło kanclerza Ignacego
Seipela, dokonała się w 1922 roku. Wówczas utworzono Österreichische
Nationalbank, ale dopiero w grudniu 1924 roku wprowadzono nową walutę - szylinga. Podobnie było na Węgrzech. Program stabilizacyjny Istvána Bethlena przyniósł efekty w marcu 1924 roku. Powstał wówczas Magyar Nemzeti Bank, ale dopiero w listopadzie 1925 roku wprowadzono nową walutę - pengö. Sukces Grabskiego stawiał go wśród wymienionych reformatorów. Pamiętać jednak należy, że wszystkie pozostałe reformy stabilizacyjne odbyły się dzięki pomocy międzynarodowej. Tylko stabilizacja polska oparta była wyłącznie na zasobach wewnętrznych.
PIERWSZE EFEKTY REFORM
Sukcesy pierwszego półrocza rządów były oczywiste i skłaniały zarówno Sejm, jak i premiera do optymizmu. W lipcu Grabski podjął próbę „uparlamentarnienia” swojego rządu, czyli zbudowania dla niego podstawy politycznej w postaci trwałej koalicji parlamentarnej. Początkowo pracował nad wciągnięciem do rządu swego brata Stanisława, co dałoby poparcie endecji, oraz prezesa PSL „Wyzwolenie” Stanisława
Thugutta, dzięki czemu przyciągnęła ¸by do rządu największy klub lewicy.
W marcu 1924 roku Grabski uzyskał 12 mln dolarów pożyczki włoskiej pod zastaw monopolu tytoniowego, a w 1925 roku 6 mln dolarów pożyczki od szwedzkiego koncernu Ivara Kreugera pod zastaw monopolu zapałczanego. Pożyczki te były udzielane na dość ciężkich warunkach. Chcąc ominąć groźne dla suwerenności polskiej zakusy polityczne kapitału brytyjskiego, wyraźnie wspierającego wówczas rewizjonizm niemiecki, Grabski próbował wejść na rynek amerykański. Partnerem stał się Bank Dillon Read & Co. W Nowym Jorku. Wiosną 1925 roku Polska uzyskała od niego przyrzeczenie pożyczki w wysokości 50 mln dolarów oraz pierwszą transzą tej pożyczki w wysokości 35 mln dolarów. Dostarczenie drugiej transzy było zawarowane tzw. opcją, tzn. zobowiązaniem Polski, że do tego czasu nie będzie szukała innych pożyczek na rynku amerykańskim. Związało to ręce rządowi polskiemu, a rokowania w sprawie drugiej transzy zakończyło się ostatecznie wycofaniem się Amerykanów z transakcji. Wydaje się, że poczynania Dillona skoordynowane były z akcją niemiecką obliczone na załamanie gospodarcze Polski.
W 1925 roku wygasły traktatowe zobowiązania Niemiec do stosowania w handlu
z państwami Ententy (w tym Polski) klauzuli najwyższego uprzywilejowania. Niemcy, dotychczas główny partner handlowy Rzeczypospolitej, rozpoczęły z Polską wojnę celną.
W szczególny sposób dotknęła ona eksportu polskiego węgla.
Okres politycznego zaangażowania Władysława Grabskiego, w tworzenie oblicza II Rzeczpospolitej był długi i bardzo barwny. Może nie polityczny kunszt, ale fachowość, plan oraz wola uczyniły go wielkim mężem stanu. Spore osiągnięcia za rządów Grabskiego dały pożądane efekty. Niestety wielość czynników zewnętrznych oraz pozostałości po okresie rozczłonkowania ziem polskich w oczach naukowców umniejszyły zasługi Grabskiego… wielokrotnie negując zaistniałe zmiany albo zarzucając brak zasadności ich przeprowadzenia. |
|
